บริษัทบังคับเข้าอบรมออนไลน์ช่วงค่ำและวันหยุดโดยไม่จ่ายค่าล่วงเวลา พร้อมขู่ตัดคะแนนประเมิน พนักงานมีสิทธิ์ปฏิเสธหรือเรียกค่าตอบแทนตามกฎหมาย

ฝ่ายบุคคลและผู้บริหารหลายแห่งมักมองว่าการเชิญวิทยากรมาสอนทักษะใหม่หรือจัดเวิร์กช็อปออนไลน์หลังเลิกงานเป็นผลประโยชน์ของตัวพนักงานเอง บริษัทจึงเลือกจัดตารางเรียนช่วงค่ำหรือวันอาทิตย์เพื่อไม่ให้กระทบยอดขายและงานประจำในเวลาราชการ พร้อมตั้งกฎว่าพนักงานที่เข้าร่วมจะไม่ได้รับค่าล่วงเวลา เนื่องจากไม่ได้ผลิตชิ้นงานหรือรับลูกค้าโดยตรง

กรอบความคิดฝั่งนี้มองข้ามองค์ประกอบสำคัญของคำว่าคำสั่งบังคับ การเรียนรู้เพื่อพัฒนาทักษะจะถือเป็นเรื่องสมัครใจได้ก็ต่อเมื่อพนักงานมีอิสระในการเลือกว่าจะเข้าเรียนหรือไม่เข้าเรียนก็ได้โดยไม่มีบทลงโทษตามมา ทันทีที่บริษัทกำหนดให้เป็นข้อบังคับ เช็คชื่อเข้าเรียน หรือผูกเงื่อนไขเข้ากับเกณฑ์ประเมินผลงานและโบนัส เวลาที่ลูกจ้างต้องสละมาฟังคำบรรยายย่อมกลายเป็นการปฏิบัติตามคำสั่งของนายจ้างอย่างเต็มรูปแบบ

ฝั่งข้อเท็จจริงตามกฎหมายคุ้มครองแรงงานว่าด้วยชั่วโมงอบรมภาคบังคับ

หากตรวจสอบตามพระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 มาตรา 23 กำหนดกรอบเวลาทำงานปกติของลูกจ้างไว้ไม่เกินแปดชั่วโมงต่อวัน เมื่อนายจ้างสั่งให้ลูกจ้างเข้าอบรม สัมมนา หรือประชุมชี้แจงนโยบายนอกเหนือจากเวลาทำงานปกติ หรือในวันหยุดประจำสัปดาห์ โดยมีลักษณะเป็นการบังคับให้เข้าร่วม ย่อมถือว่าช่วงเวลานั้นเป็นเวลาทำงานตามคำสั่งของนายจ้าง

พระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 มาตรา 24 วางหลักไว้อย่างเคร่งครัดว่า ห้ามมิให้นายจ้างให้ลูกจ้างทำงานล่วงเวลาในวันทำงาน เว้นแต่จะได้รับความยินยอมจากลูกจ้างก่อนเป็นคราวๆ ไป และมาตรา 25 ห้ามมิให้นายจ้างให้ลูกจ้างทำงานในวันหยุด เว้นแต่จะได้รับความยินยอมเช่นเดียวกัน หากลูกจ้างไม่สะดวกเข้าอบรมนอกเวลางานเพราะติดภาระส่วนตัว ลูกจ้างย่อมมีสิทธิ์ปฏิเสธโดยไม่ถือเป็นความผิดทางวินัย และนายจ้างไม่มีอำนาจนำมาตัดคะแนนประเมินตามมาตรา 119

กรณีที่ลูกจ้างยินยอมเข้าร่วมการอบรมภาคบังคับนอกเวลางาน นายจ้างมีหน้าที่ต้องจ่ายค่าล่วงเวลาตามมาตรา 61 ในอัตราไม่น้อยกว่าหนึ่งเท่าครึ่งของค่าจ้างต่อชั่วโมงสำหรับวันทำงานปกติ และหากจัดอบรมในวันหยุดประจำสัปดาห์ พนักงานรายเดือนมีสิทธิได้รับค่าทำงานในวันหยุดเพิ่มขึ้นอีกหนึ่งเท่าตามมาตรา 62 ส่วนชั่วโมงที่เกินเวลาทำงานปกติในวันหยุดต้องได้รับค่าล่วงเวลาในวันหยุดสามเท่าตามมาตรา 63

ตัวอย่างสมมติเพื่อประกอบการอธิบาย ไม่ใช่เหตุการณ์จริง พนักงานฝ่ายบริการลูกค้ากลุ่มหนึ่งถูกบริษัทบังคับเข้าอบรมซอฟต์แวร์ระบบใหม่ทุกวันเสาร์ซึ่งเป็นวันหยุดประจำสัปดาห์ ครั้งละสี่ชั่วโมงติดต่อกันหนึ่งเดือน พร้อมระบุในประกาศว่าไม่มีค่าล่วงเวลาและห้ามขาดเรียน เมื่อพนักงานยื่นคำร้องต่อพนักงานตรวจแรงงาน เจ้าหน้าที่พิจารณาแล้วเห็นว่าหลักสูตรดังกล่าวเป็นคำสั่งบังคับเพื่อประโยชน์ในการดำเนินกิจการของนายจ้างและมีการลงชื่อตรวจสอบเวลาเข้าเรียน จึงสั่งให้นายจ้างคำนวณจ่ายค่าทำงานในวันหยุดย้อนหลังให้แก่พนักงานทุกคนครบถ้วน ทั้งนี้ ควรตรวจสอบคำพิพากษาต้นฉบับในคดีแรงงานที่เกี่ยวข้องเพื่อศึกษาข้อวินิจฉัยอย่างละเอียด

แนวทางสื่อสารและเก็บหลักฐานเมื่อถูกสั่งอบรมนอกเวลาทำงาน

หากสัปดาห์นี้คุณได้รับตารางนัดหมายอบรมนอกเวลาทำงานแบบบังคับเข้าร่วมโดยไม่มีค่าตอบแทน ให้เริ่มจัดการอย่างเป็นระบบตั้งแต่วันแรกที่ได้รับแจ้ง

เริ่มต้นด้วยการบันทึกภาพหน้าจออีเมล คำเชิญในปฏิทิน หรือข้อความในกลุ่มแชตที่ระบุชัดเจนว่าเป็นการบังคับเข้าเรียน มีการเช็คชื่อ หรือขู่ตัดคะแนนประเมินหากไม่เข้าร่วม จัดเก็บไฟล์ภาพเหล่านี้ไว้ในโฟลเดอร์ส่วนตัวเพื่อยืนยันว่าไม่ใช่การเรียนรู้ตามความสมัครใจ

ถัดมาให้ส่งข้อความหรืออีเมลสอบถามฝ่ายบุคคลอย่างสุภาพเพื่อขอความชัดเจนเรื่องชั่วโมงทำงานและค่าตอบแทน

"เรียน ฝ่ายบุคคลและหัวหน้างาน ตามที่ได้รับแจ้งตารางอบรมเรื่อง [ใส่ชื่อหลักสูตร] ในวันที่ [ใส่วันที่] เวลา [ใส่เวลา] นอกเหนือจากเวลาทำงานปกตินั้น ขอเรียนสอบถามว่าหลักสูตรดังกล่าวเป็นการเข้าร่วมโดยสมัครใจหรือเป็นคำสั่งบังคับของบริษัท หากเป็นคำสั่งบังคับที่มีการเช็คชื่อและมีผลต่อการประเมิน ขอความกรุณาฝ่ายบุคคลชี้แจงแนวทางการบันทึกชั่วโมงทำงานล่วงเวลาหรือค่าทำงานในวันหยุดตามพระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 มาตรา 61 และมาตรา 62 หรือหากเป็นการเรียนรู้ตามอัธยาศัย ข้าพเจ้าขอความอนุเคราะห์จัดสรรเวลาเข้าศึกษาทบทวนผ่านบันทึกวิดีโอภายในเวลาทำงานปกติแทน"

หากฝ่ายบุคคลยืนยันบังคับเข้าอบรมนอกเวลาโดยไม่จ่ายค่าล่วงเวลาและยังคงข่มขู่เรื่องคะแนนประเมิน ให้คุณนำบันทึกการเข้าเรียน ภาพถ่ายหน้าจอคำสั่ง และตารางเวลาทำงานปกติไปยื่นคำร้องต่อพนักงานตรวจแรงงาน ณ สำนักงานสวัสดิการและคุ้มครองแรงงานในพื้นที่

การพัฒนาทักษะใหม่เป็นเรื่องที่ดีและจำเป็นต่อความก้าวหน้าในสายอาชีพ แต่ต้องไม่แลกมาด้วยการเบียดเบียนเวลาพักผ่อนโดยไร้ค่าตอบแทนที่เป็นธรรม พรุ่งนี้เช้าเปิดปฏิทินงานของคุณขึ้นมาตรวจดูนัดหมายอบรมตลอดทั้งเดือน หากพบรายการที่อยู่นอกเวลาทำงาน ให้ส่งอีเมลขอความชัดเจนตามแนวทางนี้ทันที

แหล่งอ้างอิง

• พระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 มาตรา 23, มาตรา 24, มาตรา 25, มาตรา 61, มาตรา 62, มาตรา 63 และมาตรา 119

• กรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงาน กระทรวงแรงงาน